Oude slang, nieuw jasje

Enerzijds is er het oosterse mysticisme, dat de mens ziet als in wezen goddelijk en geestelijke groei zoekt via bewustwording en innerlijke ontwikkeling. Anderzijds is er het Bijbelse wereldbeeld, waarin God heilig en onderscheiden is van Zijn schepping en Zichzelf openbaart aan de mens.

Het oosterse mysticisme, zoals dat binnen het hindoeïsme wordt onderwezen, leert dat de mens van nature goed is. Sterker nog: dat de mens in wezen goddelijk is. Alles is goddelijk, alles maakt deel uit van één universeel bewustzijn, één allesomvattende goddelijke werkelijkheid.

Het bijbelse wereldbeeld leert juist iets heel anders. God staat boven en buiten Zijn schepping. Hij is heilig, rechtvaardig en onderscheiden van de mens. De mens is een zondaar en door zijn zonde van God gescheiden.

Volgens het oosterse mysticisme is het probleem van de mens niet zijn zonde, maar zijn onwetendheid. Wat ons van God scheidt, is volgens deze visie dat wij ons niet bewust zijn van onze eigen innerlijke goddelijkheid.

Binnen deze oosterse spiritualiteit speelt de slang een belangrijke rol als bron van wijsheid en geestelijke kennis. Rondom Shiva, een van de belangrijkste godheden binnen het hindoeïsme, zie je vaak een slang om zijn nek of armen gewikkeld. De slang staat symbool voor spirituele kracht, wijsheid en bewustwording.

Vanuit die gedachte ontstond ook het concept van kundalini: de overtuiging dat er in ieder mens een verborgen geestelijke kracht aanwezig is, vaak voorgesteld als een opgerolde slang aan de basis van de ruggengraat. Deze kracht zou gewekt kunnen worden door spirituele disciplines, meditatie, yoga en andere geestelijke oefeningen.

Vanaf de jaren zestig kreeg oosterse mystiek steeds meer invloed in het Westen. Via goeroes, meditatiebewegingen en de opkomst van de New Age-beweging werden ideeën populair over bewustzijnsverruiming, innerlijke goddelijkheid en het ontwikkelen van verborgen geestelijke krachten. Centraal stond de gedachte dat de mens door spirituele oefeningen, meditatie en bewustwording verbinding kan maken met het goddelijke.

Vanaf de jaren tachtig begonnen deze denkbeelden ook steeds meer door te dringen in delen van de kerk. Via positief denken, visualisatietechnieken, contemplatieve spiritualiteit en mystieke gebedsvormen kregen concepten uit de oosterse spiritualiteit een christelijk jasje. Begrippen en praktijken die hun oorsprong hebben in het hindoeïsme, boeddhisme en New Age werden steeds vaker gepresenteerd in christelijke terminologie.

Tegelijkertijd vonden deze ideeën hun weg naar de kerk via psychologie, holistische geneeskunde en alternatieve spiritualiteit. Daardoor ontstonden onder andere vormen van christelijke meditatie, christelijke yoga en andere praktijken die gebaseerd zijn op een wereldbeeld waarin de mens door bepaalde technieken toegang kan krijgen tot een diepere geestelijke werkelijkheid.

Tegen het einde van de twintigste eeuw was deze invloed op veel plaatsen duidelijk zichtbaar. De nadruk verschoof steeds meer van objectieve waarheid naar persoonlijke ervaring. Mystieke beleving, geestelijke ervaringen en innerlijke gevoelens kwamen steeds centraler te staan, terwijl het gezag van de Schrift naar de achtergrond verdween.

De kern van deze ontwikkeling is de overtuiging dat de mens via innerlijke ontwikkeling, bewustzijnsverruiming of spirituele technieken toegang kan krijgen tot hogere geestelijke kennis of een diepere werkelijkheid. Dat is echter niet het bijbelse wereldbeeld. In de Bijbel neemt niet de mens het initiatief om een geestelijke ervaring op te wekken, maar openbaart God Zichzelf aan de mens. Johannes bracht zichzelf niet in Gods aanwezigheid. Paulus bracht zichzelf niet naar de derde hemel. Het initiatief lag bij God.

Juist hier wordt het verschil tussen beide wereldbeelden zichtbaar. Het oosterse mysticisme leert dat de mens door bepaalde technieken, oefeningen of bewustzijnsprocessen toegang kan krijgen tot een hogere geestelijke werkelijkheid. Het initiatief ligt bij de mens. In de Bijbel ligt het initiatief juist bij God. De mens wekt Gods aanwezigheid niet op, opent geen spirituele portalen en activeert geen hogere geestelijke dimensies. God openbaart Zichzelf wanneer Hij dat wil, aan wie Hij wil en op de wijze die Hij wil.

Daarom is het belangrijk om alert te zijn wanneer geestelijke groei steeds meer wordt gekoppeld aan activatie, impartatie, bewustzijnsverruiming, speciale ervaringen of technieken die mensen dichter bij een bovennatuurlijke werkelijkheid zouden brengen. Juist daar zie je vaak dezelfde onderliggende gedachte terugkeren: dat de mens zelf toegang kan verkrijgen tot een diepere geestelijke dimensie. En dat is precies het uitgangspunt waarop het oosterse mysticisme en de New Age zijn gebouwd.

De vermenging tussen New Age-denken en christelijke taal bevindt zich inmiddels in een vergevorderd stadium. Juist daarom zijn veel van deze invloeden niet altijd direct herkenbaar. Wie alleen naar de buitenkant kijkt, ziet christelijke terminologie, bijbelteksten en verwijzingen naar de Heilige Geest. Maar wie verder terugkijkt en onderzoekt waar bepaalde ideeën vandaan komen, ontdekt vaak een heel ander fundament.

De bron verraadt vaak de richting. Wat uit God voortkomt, richt de mens op God, Zijn heiligheid, Zijn waarheid en Zijn openbaring. Wat uit een andere bron voortkomt, richt de mens uiteindelijk naar binnen: op bewustzijn, ervaring, verborgen kennis, innerlijke kracht of geestelijke technieken.

Juist daarom is het belangrijk om verder uit te zoomen dan de discussies van vandaag. Veel christenen herkennen New Age pas wanneer het openlijk over chakra’s, kundalini, spirit guides of occulte praktijken gaat. Maar tegen die tijd heeft het onderliggende wereldbeeld vaak al ingang gevonden. Niet doordat mensen bewust New Age omarmen, maar doordat bepaalde uitgangspunten ongemerkt zijn overgenomen. Bijvoorbeeld het idee dat de mens door bewustzijn, activatie, spirituele technieken of bijzondere ervaringen zelf toegang kan krijgen tot een diepere geestelijke werkelijkheid. Dat uitgangspunt staat haaks op het Bijbelse wereldbeeld, waarin niet de mens het initiatief neemt om een geestelijke ervaring op te wekken, maar God Zichzelf openbaart aan de mens. De werkelijke vraag is daarom niet of een leer of praktijk een christelijk label draagt, maar welk wereldbeeld eraan ten grondslag ligt.

Mystieke spiritualiteit is daarom niet zomaar een onschuldige nadruk op een diepere geloofsbeleving. In veel gevallen vormt zij juist de brug waardoor ideeën uit het oosterse mysticisme en de New Age ongemerkt de kerk binnenkomen.

Wie de wortels begrijpt, zal ook de vruchten beter herkennen. Uiteindelijk gaat het daarom niet alleen om wat iets doet, maar vooral om waar het vandaan komt. Want de bron verraadt de richting. Wat uit God voortkomt, leidt uiteindelijk altijd terug naar God.